ENANTAU SOBRE AS NORMAS GRAFICAS
Os zinco fonemas bocalicos no tienen guaires de cambeos con respeuto á lo castellán:
a - e - i - o - u
En Ribagorzano y atras bariedaz lingüisticas pueden dar-se ziertos cambeos como puede estar:
Exemplo:
perque (porque) = porque
caramuello (a rebosar "algo") = caramullo
bruixa (bruja) = bruxa
escuitar (escuchar) = ascuitar
O fonema bocalico i , puede usar-se como semiconsonán en aragonés; puede cambear-se por:
y castellán = i aragonesa
Exemplo:
Castellán: hoy
Aragonés: güei
Castellán: estoy
Aragonés: soi
En relazión á lo fonema consonántico "consonante Y", se dixará a mesma consonán, ye dizir, a Y griega:
Exemplo:
puyar (subir)
destruyir (destruir)
royo (rojo, pelirrojo, colorado)
yes (verbo ser "es")
As disyuntibas - conchunzións copulatibas Y - E forman parti de l´aragonés, sendo la e una modalidá oriental; a pronunziazión de Y, será foneticamén como a bocal i latina
Exemplos:
as tuyas y as mías son as millors (las tuyas y las mías son las mejores)
as tuyas e ras mías son as millors
Sobre os ditongos ua - ue - ui, si se troban á lo prenzipio d´una parola u dezaga de bocal, por lo cheneral se conbierten en aragonés, en una consonante belar oclusibo sonoro , semellán á lo fonema G; por ixo mesmo se usa ta iste caso la grafía: gua - güe - güi:
Exemplo:
augua (agua)
gualla (codorniz)
guaranzia (garantia)
güé (hoy)
güegar (limitar)
güego (huevo)
güei (buey)
güiñolera (arbusto)
Sobre toponimos mayors, que empezipian por o ditongo ue, y os suyos deribaus, podrá dizir-se fendo una adibidura foneticamén, en a suya pronunziazión, como si lebase una g prenzipal:
Exemplo:
Uesca - (se pronunziará Güesca) (Huesca)
Uerba - (se pronunziará Güerba) (Huerva)
As consonans oclusibas xordas - P / T - y as sonoras - B / D - se representan por os sinnos graficos P / T / B / D (encluso en os casos de realizazions fricaribas o re laxadas de B / D:
Exemplo.
palla - paja
puen - puente
napo - nabo
emplir - llenar
taca - mancha
rete - red
enta - hacia
totón - fantasma
beyeba - veía
biega - viga
buro - arcilla
debán - delante
dien - diente
deletera - entusiasmo
cado - madriguera
dido -
dedo
Con respeuto á la determinazión d´usar una T final de parola flutúa en ziertas parolas que rematan en bocal, puede fer-se porque se fazía antismas; pero cal dizir, que á la ora de prenunziar-la-ne foneticamén, puede fer-se tal y como se faiga en cada lugar, siempre que se´n quiera meter a T:
Exemplo:
mozé - mozed - mozer
mozet - poquet - briquet - caballet - libret - chiquet - ferfet - ninet
Os fonemas fricatibos sordos, labiodental - f - e interdental - o - se representan repeutibamén con os sinnos graficos - F - Z - :
Exemplos.
forau - agujero
fer - hacer
afogar - ahogar
filo - hilo
zufre - azufre
zolle - pocilga
zuro - corcho
mozez - muchachos
fez - hacéis
O fonema X (fricatibo belar xordo), en a suya pronunziazión , no ye propio d´a luenga aragonesa; se pone más que mas en parolas que son castellanismos; a suya representazión se fa con una j: jauto - joriar -majo
O fonema (prepalatal fricatibo sordo) Š, se pronunziará como una doble Ss, tamién como la CH Franzesa u mesmamén como SH d´o Anglés, e muito parexito á como se pronunzia la X en galego, basco, catalán u asturiano, y se representará por meyo d´a siñal X; en a zona meridional, se ha castellanizau muito, ista ye una esferenzia que no esiste en o castellán, soloqué enel aragonés :
Exemplo: baxo - buxo - ixo - xuto - xordica - alox
En a zona más oriental d´o ribagorzano se pronunzia iŠ; en a zona meridional, se ha castellanizau muito:
BARIEDAT OZIDENTAL |
BARIEDAT ORIENTAL |
BARIEDAT MERIDIONAL |
CAXICO |
CAIXICO / CAIXIGO |
CACHICO / CACHIGO / CAJICO |
XADA |
IXATA / IXADA |
JADA |
BAXAR |
BAIXAR |
BACHAR / BAJAR |
BUXO |
BUIXO |
BUCHO / BUXO |
en iste caso a traza correuta de escribir será: CAXICO - XADA - BAXAR - BUXO.
O fonema fricatibo albeolar xordo - S - se representa con o sinno S, sin cambeo denguno:
Exemplo.
saputo - sabio
sentir - oir
simién - simiente
soflar - soplar
suplir - contener
Os fonemas nasals sonoros, bilabial-M, albeolar-N, palatal-n, se representan respeutibamén con os sinnos -M, N, Ñ:
Exemplos:
muito - mucho
nugo - nudo
añada - año
niedo - nido
nieu - nieve
nueu - nueve
Nos trobamos tamién con parolas que cal meter una M debán d´una P u B:
Exemplo: empezipiar (comenzar)- emplir (llenar) - empolir (embellecer) -embolicar (envolver) - empilmar (timar) - ambiesta (panorama)
En Belsetán se´n mete la N, en bez de la Ñ: Expl: capanna - cabaña
En aragonés ribagorzano, la letra (fonema) L, se pronunzia con dople LL, en situazión inicial y cuan ba dezaga d´as consonans: P - C - F - B:
Exemplo:
luna -es - lluna
lugar - es - llugar,
flama - es - fllama
plorar - es - pllorar
Ye aconsellable á la ora d´escribir, meter una sola L, de no ser que se quiera usar a luenga dialetal :
O fonema albeolar bibrante simploR, se escribe y pronunzia normalmén, salbo cuan ba á lo final d´una parola, no se gosa de pronunziar, pero sí se escribe siempre en os infinitibos que dezaga ba un prenombre, no se pronunziará nunca, pero sí se escribirá; solo qué gosan pronunziar-la-ne, bellas begadas en aragonés cheso:
Exemplo:
minchar-la .... se pronunziará minchala
puyar-se ..... se pronunziará puyase
ir-se ... se pronunziará ise
ir-se-ne ...... se pronunziará isene
o mesmo pasa con as parolas que rematan en RS, que s´escribirá ixa R, pero no se pronunziará nunca:
Exemplo.
flors .... se pronunziará flos
pastors ..... se pronunziará pastos
bombers ... se pronunziará bombes
mullers ... se pronunziará mulles
En aragonés ribagorzano (zona oriental en cheneral), y ansotano, nunca se pronunzia la R final:
Exemplo.
muller .. se pronunziará mullé
tornar .. se pronunziará torná
puyar ... se pronunziará puyá
millor ... se pronunziará milló
O grafema RR, s´usará d´una estraza normal, pendiendo d´a suya posizión, ye dizir, si ye interbocalica será RR: Exemplo: corruca (arruga) - fierro (hierro) - torrero (granjero); pero si ba en posizión debán de parola u dezaga d´unas d´istas consonáns: L - N - S, s´emplegará una sola R de perén . Exemplo: religar (retorcer), riloch (reloj), rendar (entregar), resquitar (resarcir).
A letra H en aragonés no s´emplega solo qué en 4 modos, sin representar fonema denguno, y en istos casos lo suyo uso, ye ta esferenziar o conteniu d´as parolas y a suya traduzión aragonesa, que son as siguiens:
En cuatro tiempos berbals d´o berbo aber:
primera presona d´o singular: He - ta esferenziar-la d´a conchunzión copulatiba - e
segunda presona d´o singular: Has - ta esferenziar-la de l´articlo femenino singular- as
terzera presona d´o singular: Ha - ta esferenziar-la de l´articlo femenino singular - a
terzera presona d´o singular: Han - ta esferenziar- la de l´ alberbio de lugar - an
y tamién ta componer o grafema compuesto - Ch
OS TOCHEZ - 1 -
As parolas que sigan tónicas les se podrá meter tochet si prozede, y si á l´escribano le´n peta, ta una millor pronunziazión u simplemén por dandoliar de l´escritura de de la parola en concreto; a norma a seguir, ye meter solo qué, os tochez amenistables.
Cal meter tochet en as parolas polisílabas cuan sigan agudas, que rematen en bocal u por bocal siguida d´una d´istas dos consonans: N - S (ye dizir, cuan baigan solas, pero no, cuan baigan chuntas: Exemplo: cambión - cambions, estazión - estazions) :
Exemplos:
cambión - insufizién -debán - á esprés (profeso) - estiés (estuviste) - astí - estié - salú - chobentú
A las parolas llanas que rematen en cualsiquier consonán, eszeuto que rematen en N - S (solo qué fa referenzia a N - S cuan baigan solas á la final, no a una colla de consonans:
Exemplo:
niérbol(nervio) - chóbens (jóvenes) - bárbols (barbos)
As parolas esdruxulas lebarán tochet de perén; fa falta definir una parola esdruxula en aragonés, por a suya pronunziazión, foneticamén, una parola esdruxula cambea en relazión á lo castellán, y se conbierten en llanas, imos a beyer bels exemplos:
as parolas esdruxulas en os berbos, lebarán tochet siempre, ya que foneticamén nos obliga á la suya pronunziazión:
Exemplo:
chilábanos (chillábamos) - dezíbanos (decíamos) - írbanos / iríanos (iríamos) - plegárbanos (llegaríamos)
bin ha parolas en aragonés, que se esferenzian d´o castellán por a suya pronunziazión foneticamén, y lo que en castellán ye esdruxula, en aragonés pasa a estar una parola llana; istas parolas, NO lebarán tochet, si rematan en bocal, N u S siempre que baigan solas:
Exemplo:
cantaro - cántaro, medico - médico, paxaro - pájaro, basemia (obsesión / manía)
As parolas que sigan agudas, y que rematen en cualsiquier consonán, No lebarán tochet; tampoco no as que rematen en N - S chuntas:Exemplo:adubir - mozet - tabans (tabanos) - camals (ramas gruesas) - lamins (dulces) - lugars (pueblos). pero sí que lebarán siempre que baigan solas tochet: Exemplo:lamín - golosina, debán - delante,
OS TOCHEZ - 2 -
Por o cheneral, as parolas monosilabas, No lebarán tochet, solo que se meterá tochet, ta esferenziar dos parolas iguals (homofonía) cal meter en una d´ellas:
Exemplo.
dé (imperatibo d´o berbo dar) = de (preposizión)
mái (aragonés oriental: nunca) = mai (madre)
sí (alberbio de afirmazión) = si (conchunzión condizional)
Tamién puede lebar tochet, a preposizión á, ta direnziar-lo de l´articlo a ( la), pero cuan siga esclatero en una frase la esferenzia entre l´articlo y la preposizión no cal meter tochet.
Os ditongos, lebarán tochet toz o que sigan de tipo crexién (ia, ie, io, ua, ue, uo)"descansa o tono d´a parola en a zaguera bocal que ye a fuerte":
Exemplo:
calién - dolién - tamién - dizió - pidió - fotió
Pero NO lebarán tochet, os ditongos decrexiens (ai, ei, au, eu, ou)" porque remata en bocal feble":
Exemplo.
bandiar - joriar - ruxiar - estudiet - soniar
Os ditongo de tipo decrexién; son de tipo semibocalico, y por ixo s´ha de parar cuenta que una parola que lebe a lo suya fin un ditongo d´os menzionaus a continazión, no se consideran que rematen en bocal; solo que nos manca pronunziar una terminazión d´istas y beyeremos que foneticamén, o peso d´a pronunziazión recaye sobre a debanzaguer bocal, y por ixo NO lebarán tochet.
ai - ei - oi - au - eu - ou
Exemplo:
entutau (recóndito), enzellau - (neblinoso), a clau (la llave), correu - (correo), escai (retal)
Os partizipios remataus en au NO lebarán tochet:
Exemplo:
minchau - trobau - pillau - estau - escomenzipiau - dau - fotiau - fincau
Cuan o ditongo siga d´os neutros u dandalosos, No lebará tochet:
iu - ui
Exemplo:
muito - piular - repui (residuo) - esleyiu (elegido) - luziu (lucido)
Tampoco no, lebarán tochet toz os partizipios remataus en iu:
Exemplo:
rediu (reido) - saliu - ontiu (ultrajado) - muyiu (ordeñado) - fuyiu (huido)
No lebarán tochet, os iatos (hiatos) que rematen en:
eo - oe - ea - iu
Exemplo:
cambeo (cambio)- eroe (héroe8- dandalea (duda)- otiliu (aullido)
toz os demás, SÍ lebarán tochet:
Exemplo:
abrío - autuó (berbo actuar : actuó) - autuó (actué) - país
As parolas agudas que rematen en un iato formau por una i chunto a: a - e - o siguiu de una R, No lebarán tochet:
Exemplo:
criet (crío)- piar (calzar)- frior (frío)- piazo (pedazo)-tieda (tea)- fiero (feo)
As dieresis solo qué s´usa ta chustificar que no cal leyer ge - gi, que por la contri, son güe - güi, y se leye "gWe - gWi" :
Exemplo:
güelo (abuelo)- güeito (ocho)- esquirgüelo (ardilla)- güerto (huerto)
OS GUIONS
Os guions solo qué s´emplegarán dezaga d´un berbo infinitibo, cherundio u imperatibo cuan dezaga d´istos baiga un prenombre, un complemén prenominalo - alberbial, un complemén zircunstanzial de lugar:
Exemplos de l´infinitibo:
pillar-lo - cogerlo
minchar-le - comerle
meter-lis - ponerlos
trayer-ie - traer de allí
dizir-ne - decir (de ello antes mencionado)
cal remerar, que a r de l´infinitibo se escribe pero no se pronunzia.
Exemplo d´o infinitibo:
crebar-lo - romperlo - se pronunzia: crebalo
pillar-me - cogerme - se pronunzia: pillame
Exemplo d´o cherundio:
pillando- lo
trayendo- los-ie
dizindo-lis-ne
metendo-lis-ne-ie
Exemplo d´o imperatibo:
pilla-la-me
traye-lo-te
dizir-lo-nos
metez-los-ne
Os guions No se meterán, cuan os prenombres u los complemens prenominalo-alberbials ban debán d´as trazas berbals (que en istos casos serán de perén formas presonals o conchugadas):
Exemplo.
bi ha
en tiens
lo teneba
les bi trayón
les ne mincho
AS FALQUETAS (APÓSTROFOS)
Cal meter falqueta cuan una parola remata en bocal y a siguién parola empizipia por bocal, isto s´en fa, ta que no se chuntes dos bocals, por o que disparixe una d´ellas, cheneralmén a bocal d´a primera parola.
Se mete falqueta en os articlos:
Exemplo.
l´albada - cántico
l´aragonés - aragonés
l´ordio - cebada
Tamién se mete falqueta en bels preposizions:
Exemplo.
d´o
d´un
d´antis
t´o
t´an
y os prenombres:
Exemplo:
m´aganaría
t´asperas
s´emplega
l´ascuitaba
Nunca lebarán falqueta os berbos, os sustantibos, os alchetibos ni tampoco no os alberbios.
As normas dizen que pueden lebar falqueta pero no ye aconsellable mientres se´n pueda ebitar, por ixo as parolas que sigan relatibo u conchunzión, se recomienda escribir-las enteras:
Exemplo: NO YE ACONSELLABLE METER FALQUETA
qu´han NO CAL
qu´ixo NO CAL
qu´isto NO CAL
qu´en NO CAL
qu´emplegan NO CAL
qu´
Si nos trobamos con un prenombre siguiu d´un complemén prenominalo - alberbial u d´atro prenombre, y tenemos dos bocals chuntas, cal meter falqueta en o que ba debán d´o berbo (segundo elemén):
Exemplo:
les n´eba crompau - los había comprado (de ello)
b´eba a caramullo - había a rebosar
lo me´n dió - me lo dió (de ello)
lo m´alcordó - me lo recordó
Pero cuan ye posible, cal meter a falqueta dentre os dos elemens que ban antis d´o berbo, y ye o compleén prenominalo-alberbial o que pierde a suya bocal.
Exemplo.
li´n charré - le hable (de ello)
me´n chilaba - (me gritaba)
se´n cayó - se cayó
te´n aimoras - te enamoras
Santiago Carcas Cuartero - 2009