LEZIÓN 6
EN / NE - PARTICLA PRONOMINO-ALBERBIAL
Ta replecar l´uso d´íste complemén, cal leyer tot l´apartau por entero y fer muitos exerzizios con os exemplos que daus en iste curset.
Iste complemento probiene d´o latín INDE y sinifica "de ello"en relazión a bella cosa que s´ha comentau antis fraseándo. O suyo uso ye más a ormino que l´atro complemén i / bi / ie (sinifica allí, aquí, ahí, y bellas bezes puede tomar la traza astrauta de: en ello, en eso, en tal cosa)que soloque s´usa regularmén en as bals más alteras y en Ribagorza y que han quedau restas en Campo de Chaca, A Fueba y bels lugars d´o Semontano, iste complemén o beyeremos más entadebán. O EN / NE s´emplega en tot l´alto aragón mesmamén en tierra llana. En a probinzia de Uesca o trobamos en Almudebar, Sariñena y arredols d´o Monegros, en a ribera del Alcanadre, Ontiñena, Chalamera, en a ribera d´o Zinca dentre Monzón y Ballobar, etc., y por o baxo Aragón.
Cal dizir que, muitas luengas que probienen de luengas románicas o conserban como: o catalán, ozitán, franzés e italián.
As trazas que puede adatar penden d´o contesto, que puestar: en, ne, y con apostrofe n´, ´n. Se poderba adibir una ñ que ye una forma palatalizada por antiga presenzia de i, que s´ha quedau a la fin como ne: "antis yera: no n´i hai / a quedau: no ñ´hai = quiere dizir que: no hay de ello allí.
A suya colocazión penderá siempre que aiga un berbo en o espresau ta que el complemén ne / en pueda poner-se.
Trazas en a que se mete EN:
debán d´o berbo y lo prenzipio d´a frase: en tiens muitos (tienes muchos de ello)
En una orazión en a que una parabra remata en consonán y a siguién empizipia tamién por consonán:
si quiers en pillamos (si quieres cogemos de ello)
Trazas en a que se mete NE:
cal meter-lo de zaga d´o berbo (ye posberbal siempre) y deberá ir cuan os berbos que sigan:
infinitibos: prener-ne (tomar de ello)
cherundios:
prenendo-ne (toamando de ello)
imperatibos: prene-te-ne (
tómate de ello)
Tamién cal meter-lo-ne dezaga d´os prenombres personals remataus en S:
nos / mos - tos / bos - les / lis: tos ne prenerez unos poquez (os (de ello)tomaréis unos pocos)
Trazas en a que se mete ´N.
Cal meter-lo cuan una parola remata en bocal y a siguién empezipia por consonán (ta que no se chunten dos bocals d´una parola a l´atra).
se´n prexinó: se (de ello) imaginó
Trazas en a que se mete N´ :
Cal meter-lo cuan una parola remata en consonán y a siguién empezipia por bocal:
istos n´elexirán: estos (de ello) eligirán.
SENTIUS Y FUNZIONS
LOCATIBO
nos dize orixén (de allí, dende allí, puesto de)
no´n biengo / no en biengo: (no vengo de allí)
ya´n baxo: (ya bajo de ahí, de aquí, de allí)
COMPLEMÉN PREPOSIZIONLS
se´n beye siempre: se ve (de ello) siempre
drento d´a güembra no´n tendrás: dentro de la sombra no (de ello) tendrás
cuantas te´n bas a minchar: cuantas te (de ello) vas a comer
no en trobo atra: no (de ello) encuentro otra
no me´n remerau: no me he (de ello) acordado
como espletibo u plenonástico (redundans)
abril, cada chisla en bale mil (refrán): abril, cada gota (de agua) vale mil
beye como se´n ride asabelo Francho. mira como se (de ello) ríe mucho Francho
Tal y como beyemos en prenombres personals (primer ran), l´uso de NE con o prenombre LI / LE, daba orixén a contruzions LE´N (se lo "a él") y LES NE (se lo "a ellos"):
les ne trayen: se los (a ellos) traen
ya les ne darás maitín: ya se los (a ellos) darás mañana.
COMPLEMÉN PREPOSIZIONALS REFERIU A PRESONAS (poco frecuén)
fablaban de nusatros? - ya no´n fablan: hablaban de nosotros - ya no (de nosotros) hablan
l´ombre qu´n ye de berdá: el hombre que (lo es) de verdad
PARTITIBO (uso normal y estendiu)
pilla-me ne sais: cogeme (de ello) seis
pos, me´n as debes: pues me (de ello) las debes
no pudió trayer-te-ne más: no pudo traerte (de ello) más
me´n iré a casa Amoz, que tiene ferramientas, y me´n mercaré una: me iré a casa de amoz, que tiene herramientas, y me compraré una (de ellas).
quiers café? - ya en tiengo: quieres café? - ya (de ello) tengo
encara en sabes tu más: todavía (de ello) sabes tu más
prou en tiengo: bastante (de ello) tengo / tengo (de ello) suficiente
fa fridor y tu no´n tiens: hace frío y tu (de ello) no tienes "poderban ser tamién un complemén preposizionals".
me´n darás: me (de ello) darás
cal pillar-ne: falta coger (de ello)
CON BERBOS DE MOBIMIENTO
Os berbos reflexibos de mobimiento utilizan siempre o complemén NE en a suya conchugación. Imos a beyer l´uso más frecuén chunto con o emplego como partitibo y como complemén preposizional (en iste caso ye intraduzible a lo castellán), y sirben ta reforzar a sinificazión d´o berbo:
baxa-te-ne: bájate
creigo que se´n ba a Rodenas: creo que se va a Rodenas
si tos peta ir, ir-os-ne: si os apetece ir, iros
cuan quieras benir-te-ne, te´n bienes: cuando quieras venirte, te vienes
güei me´n boi ta Teruel y maitín me´n iré ta Zaragoza: hoy me voy a teruel y mañana me iré a Zaragoza.
biene-te-ne d´aquí: marchate de aquí.
BERBOS PRENOMINALS QUE PUEDEN CONCHUGAR-SE CON EN / NE / N´ / ´N (de mobimiento)
puyar
baxar
ir
benir
tornar
salir
amanar
alexar
portar
trayer
CONCHUGACIÓN DE BELS BERBOS CON BI Y CON NE
Os compleméns BI y NE modifican o matizan a bezes o sentiu d´o berbo.
si cal meter un BI + NE ante o berbo aber, tendremos que meter as trazas:
...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................BARIÁN....
.bi´n ha - hay allí de ello ------------------------- ne b´ha, en bi ha, i´n ha, en i hai
bi´n eba - había allí de ello --------------------- ne b´eba, en bieba, en i eba, i´n eba
bi´n abié - hubo allí de ello -------------------- en i abió
bi´n abrá - habrá allí de ello ------------------- en i abrá
bi´n aberba - habría allí de ello -------------- en i abría
bi´n aiga - hata allí de ello --------------------- ne b´aiga, en i aiga
bi´n ese - hubiera allí de ello ----------------- en i ese
Exemplos.
betiellos pué que bi´n aya - becerros puede que (allí, de ello) haya ------Echo
yerba ya no i´n eba - hierba ya no (allí, de ello) había ------Echo
diners bi´n ha pro - dinero (allí, de ello) hay suficiente ----Echo
d´antes en i eba unas cuantas - antes (allí, de ello) había unas cuantas -----chistau
a pirina que n´i abrá puesto atro güego - la gallina que (allí, de ello) habrá puesto otro huevo-------Graus
no´n bi ha - no hay (allí, de ello) --- Bielsa
que no ne b´eba - que no (allí, de ello) había -----Panticosa
bien pueda ser que de mineral en i abese prou como ta esplotar-las - bien pueda ser que mineral (allí, de ello) hubiera suficiente como para explotarlas -----Bal de Chistau
Si se chuntan Bi + NE de traza posberbal por ir acompañau de trazas no presonals d´o berbo:
¿bi ha pan en lo calaxo? - sí, agún puede aber-bi´n bel zanquiello - ¿hay pan en el cajón? - sí, aún puede haber (allí, de ello) algún pedazo ----Echo
Tamién poderba dizir-se en iste caso : puede bi aber-ne / o / puede bi´n aber / o / bi´n puede aber
abendo-ne-bi podemos estar mielsudos - habiendo (de ello, allí) podemos estar tranquilos.
CON O PARTITIBO DE
O partitibo DE s´emplega cuan nos referimos a una parti o un lumero limitau de oxetos u seres sacaus d´un total prexinau, cuan charramos de bella cosa concreta que se´n puede cuantificar u dibidir en partes, y que amenistra en a frase d´o NE / EN, que istos a la suya bez aparixen partíclas cuantitatibas de tipo tanto, muito, etc., cal pos, meter o partitibo DE, como poderba ser a lo fablar de pastels, lamíns, u cosas asinas, las cualas a lo No dizir a cantidá u lo peso de cada cosa, a una parti d´un todo, metemos o partitibo DE, chunto a NE / EN en a mesma frase.
A partícla EN / NE ba siempre debán d´o berbo, y o partitibo De
debán d´o nombre que limita cuantitatibamén.
Exemplos:
puestar que ya en tienga de pastels - puede que ya (refuerzo) tenga (no dize cuantos) pasteles
ayere en minché muita de comida - ayer (refuerzo) comí mucha (no concreta cantidad) comida
en tiengo encara de lamíns - (refuerzo) tengo todavía (no cuantifica con esautitud) golosinas
Y puestar darse o caso siguién.
EN + berbo - - + De + nombre: en tiengo de diners -(refuerzo) tengo (no espezifica esautitú)dineros.
De + nombre + EN + berbo: de diners en tiengo - (no dize esautitú) dineros (refuerzo) tengo
Puede tamién meter-se partíclas cuantitatibas dezaga d´o berbo:
no en tiengo guaires de diners
de diners en tiengo pocos
de diners en tiengo asabelo
O complemén NE irá dezaga d´o berbo cuan iste siga infinitibo, cherundio u imperatibo:
sin fer-ne de brailes - sin hacer (refuerzo) (no espezifica cuantos) bailes
ta fer-te-ne de compaña - para hacerte (refuerzo) (no espezifica cuanta)
En a construzión impresonal con o berbo aber y atros berbos, istos en tienen que estar en singular, anque o complemén direuto siga en plural, anque o más tradizional siga en singular
no bi´n ha de chen (singular-chen)
no bi´n ha de pexes (plural pexes)
con atros berbos:
no en queda de malacatons
no en puede de minchar.
Tamién ye asobén l´uso d´o partitibo De dezaga de partíclas cuantitatibas y dezaga d´os lumerals:
no bi ha prou de puesto - no hay bastante sitio
tres u cuatro de trunfas tempranas -
tres o cuatro patatas tempranas
Tamién puede usar-se a partícla partitiba De dezaga d´a preposizión SIN:
sin de medrana -
sin miedo
En Echo aparixe tamién debán d´o berbo:
sin de meter a teresa - sin poner a Teresa
sin de fer-se denguna de nafra- sin hacerse ninguna herida
Santiago Carcas Cuartero - 2009