LEZIÓN 7
SUFIXOS
Por meyo d´o sufixos se forman sustantibos y alchetibos:
SUFIXOS DIMINUTIBOS MÁS USUALS:
Masculino |
Femenino |
Plural masculino |
plural femenino |
Exemplo |
et |
eta |
ez |
etas |
poquet - poquito chiqueta - pequeña chiquez - pequeños ninetas - niñitas |
in |
ina |
ins |
inas |
gatolin - gatito chiquinina - pequeñita pelins - pelitos manzaninas - manzanitas |
Os remataus en OT -OTA -OZ -OTAS gosan estar diminutibos, pero más que más son despeutibos |
||||
ot |
ota |
oz |
otas |
chicot - pequeño chicota - pequeña pobroz - pobretones fierotas - feotas |
Os remataus en ÓN -ONA -ONS -ONAS son diminutibos pero tamién s´usan como peyoratibos y malamén feito de aunmentatibo |
||||
ón |
ona |
ons |
onas |
animalón - animalito luisona - luisita pobrons - pobrecitos ferrandonas - fernanditas |
SUFIXOS AUMENTATIBOS MÁS USUALS:
Masculino |
Femenino |
Plural masculino |
plural femenino |
Exemplo |
az |
aza |
azos |
azas |
ombraz - hombre muy grande gataza - gata grande didazos - dedos grandes orellazas - orejas grandes |
IZO -IZA -IZOS -IZAS a bezes pueden fer de diminutibos |
||||
izo |
iza |
izos |
izas |
fartiza - merendola |
arrón |
arrona |
arrons |
arronas |
mozarrón - mozo muy alto mozarrona - moza muy alta puntarrons - cimas de las montañas mozarronas - mozas muy altas |
SUFIXOS PEYORATIBOS MÁS USUALS:
AZ -AZA -(AZO) Chunta cuasi siempre a lo peyoratibo un matiz aumentatibo |
||||
Masculino |
Femenino |
Plural masculino |
plural femenino |
Exemplo |
az (azo) |
aza |
azos |
azas |
lugaraz - pueblucho/pueblo grande y feo
yerbazo - hierba mala didalazos - dedos gordos y feos olorazas - olores desagradables |
ón |
ona |
ons |
onas |
zamarcón - persona molesta moscallona - moscardona ferrunchons - hierros oxidados totona - agarrada |
allo |
alla |
allos |
allas |
pixallo - orinal |
arro |
arra |
arros |
arras |
fumarro - cigarro caparra - garrapata fumarros - cigarros mangarras - falsos/vagos |
uzio |
uzia |
uzios |
uzias |
gatuzio - gato inservible casuzia - casa fea lugaruzios - pueblos feos trazuzias - malas trazas |
ATROS SUFIXOS
Bi´n ha muitoas más sufixos que en tien diferens matizes. Os que emos cocnoxiu tamién en tien a bezes atro sentiu.
SUFIXO |
MATIZ, FUNZIÓN, COSA QUE ENDICA |
EXEMPLO |
Aaco |
peyoratibo - aumentatibo |
buxaco - palo de boj paxarraco - pajarraco |
acho |
despreziatibo |
embusteracho - embusterazo tiempacho - mal tiempo embelecacho - de tamaño pequeño pobrachos - pobretones |
ada |
sustantibo de tiempo |
añada - año tardada - atardecer agorrada - otoño |
abstrauto berbal |
puyada - subida charrada - coloquio |
|
golpe u mobimiento brusco |
burzada - embestida talapizada - caída estrepitosa rebenzillada - mobimiento brusco hacia atras |
|
golpe de |
tozada - golpe con la cabeza rayada - ráfaga de sol o de luz güellada - mirada / ojeada tongada - golpe de agua / bez tanda - hornada / promoción |
|
auzión de |
ninadas - niñada fozinada - acción sucia (o que fan os fozins) |
|
adura |
abstrautos berbals |
ver_ura |
aina |
plantas |
plantaina - llantén borraina - borraja |
aire |
ofizio u cualidá |
cazataire - cazador charraire - hablador pescataire - pescador secretaire - scretario |
al |
alchetibo sustantibaus |
arnal - colmenar primal - cabrito de 1 / 2 años |
puesto poblau de plantas |
chinebral - lugar de enebros buxacal / buxical- lugar de bojes barzal - lugar con zarzas |
|
locatibo |
barducal - barrizal |
|
alla |
coleutibos |
mozalla - grupo de mozos |
allo / a |
nombres de utensilios |
mirallo - espejo cremallo - llar noballa - navaja |
án / ano / ana |
alchetibal |
escolán - escolar / alumno / monaguillo tardano - tardío matitán - tozudo / perezoso / tontaina forano - forastero |
anza |
sustantibos abstrautos deribaus de berbos |
rematanza - acabado / terminación comparanza - comparación |
ar |
deribatibo |
albar - abedul / álamo |
locatibo |
chuncar - juncal trunfar - patatar fabar - hayedo |
|
ardo |
aumentatibo |
mozardo - mozo robusto y guapo |
apreziatibo |
bucardo - cabra montés |
|
arrón |
despreziatibo |
pontarrón - un mal puente |
asco |
aumentatibo |
nebasco - gran nevada |
astro |
peyoratibo |
zangalastro - muchachuelo chobenastro - jovenzuelo |
ata / ada |
coleutibo, conchunto de |
brasillata - conchunto de brasas o ascuas pescata - pesca cornizada - muchas ramas cortadas para leña xerata - hoguera / conjunto de llamas o fuegos (xeras) |
ato / au |
alchetibos |
farchato / au - arreglado / configurado / atrazado (mal o bien) sobre personas eschucau - insulso enmorgau - constipado |
partizipios alchetibaus |
forau - agujero |
|
sustantibaus |
tornada - vuelta / regreso |
|
atizo |
produto d´una auzión |
esforicatizo - hozadura |
adizo |
produto d´una auzión |
serradizo - serrín / viruta |
aízo |
produto d´una auzión |
esgarrapaízo - escarbadura chimiaízos - manantíos / filtraciones de agua |
azo |
golpes |
zapotazo - golpe fuerte astralazo - golpe de hacha cantalazo - pedrada tochazo - golpe dado con un palo |
dor |
agente |
charrador - charlatán |
utensilio / instrumén |
muidor - ordeñador tronzador - sierra estorrocador - rompe terrones |
|
enco / engo |
chentilizios |
pirinenco - pirenaico |
alchetibo de tendenzia |
buralenco - arcilloso |
|
alchetibos relazionaus |
pastenco - res que se echa al pasto |
|
con o primitibo |
fraxengo - cría de cerdo / lechón |
|
era |
conchunto |
barziquera - conjunto de zarzas flamera - fuego vivo / conjunto de llamas mortalera - mortandad / gran cantidad de muertes morguera - conjunto de mocos fumatera - humareda |
estau fisico u siquico |
sequera - sequía cansera - cansancio coxera - cojera |
|
locatibo |
frontera - fachada cabañera - cañada |
|
auzión propia de |
fatera - tontería |
|
puesto abundante en |
chelera - helero / lugar abundante en hielo o nieve |
|
plantas |
rosera - rosal |
|
ería / erío |
coleutibo |
creberío - conjunto de cabras parolería - palabrería |
ero / era |
alchetibos |
zaborrero - chapuzero calziadera - coceadora cabidadera - ahorradora 8es9barafundiero - enredador triballadera - trabajadora |
oxetos |
porgadero - criba salinero - salero roscadero - cesto grande / canasta |
|
ofizios |
ferrero - herrero |
|
ible |
alchetibos que indican una carauteristica |
gastible - que gasta o come mucho espantible - asustadizo |
ico |
diminutibo |
caballico - potro paxarico - pajarito xadico - azada pequeña |
ichón |
diminutibo con zierto matiz despreziatibo |
ratichón - ratito pobrichón - pobrecito |
il |
locatibo |
fogaril - hogar brosquil - redil |
iello (illo) |
diminutibo |
dobiello - ovillo cadiello - cachorro popiello - huerfano |
illón |
diminutibo |
zapillón - renacuajo pobrillón - pobrecito |
in / ina |
animals |
cochín - cerdo xabalín - jabalí cardelina - jilguero |
peyoratibo |
capín(o) - borracho fozín - sucio / decuidado |
|
isco |
alchetibo de tendenzia |
clarisco - blanquecino / de color claro royisco - rojizo |
alchetibos sustantibaus |
añisco - cordero que pasa de un año |
|
ito |
alchetibos / partizipios sustantibaus |
enchugardito - juguetón escupito - salivazo / escupidura gramito - mugido |
izp |
alchetibos sustantibaus |
cornizo - trozo de leña |
men |
balor coleutibo |
mulámens - conjunto de cabezas de ganado caballar o mular floramen - conjunto de las semillas de las hierbas untamen - unto / mojada cascabillamen - conjunto de cascabillos (cascabeles / campanillas) |
menta |
balor coleutibo |
chilamenta - griterío (conunto de gritos) güesamenta - conjunto de huesos |
miento |
nombres que indican auzión u efeuto d´una auzión |
milloramiento - mejoría conoximiento - conocimiento establimiento - establecimiento |
ón |
frutos |
chordón - frambuesa arañón - endrina arizón - planta de pinchos y flores amarillas |
or |
sustantibos abstrautos |
a claror - la claridad a fortor - el olor fuerte a negror - la negrura a pudor - el hedor, la fetidez |
orra |
despeutibo |
machorra - hembra estéril amorro / a - ganado ovino con modorra pichorra - pene zaborra - piedra pequeña (zaborreta - pequeño trozo de carne) |
oso / a |
abundanzia d´un defeuto u cualidá; tendenzia de color |
soberbioso - soberbio robinoso - oxidado angluzioso - avaricioso / ambicioso esbarizoso - resbaladizo chiboso - giboso blanguiñosa - blanquecina |
ot / a |
despeutibo |
airot - viento desagradable gatot - gato (con desprecio) mullerota - despectivo |
uco |
diminutibo |
peduco - calcetín recio |
udo / uto |
alchetibos que denotan una cualidá carauteristica |
mielsudo - tranquilo cachazudo - muy tranquilo (más que mielsudo) molsudo - esponjoso / carnoso mullido - de molsa (musgo) pochudo - tacaño (amigo de llevar los bolsillos "pochas" llenos |
ura / dura / tura |
abstrautos berbals |
asprura - aspereza |
usco |
despeutibo |
apatusco - torpón |
uto |
alchetibo peroyatibo |
saputo - sabihondo capezuto - cabezota |
alchetibos que denotan una cualidá carauteristica |
zerruto - muy peludo |
|
chentilizio |
panticuto - de panticosa |
|
zión / zions |
produto d´una auzión |
ordinazions -estatutos corrompizión - descomposición / impertinencia / inoportunidad autuazión - actuación |