LECCIÓN 34
LOS ADVERBIOS DE LUGAR
OS ALBERBIOS DE LUGAR
Adverbio es la palabra invariable cuya función consiste en acompañar al verbo; existen adverbios de lugar, de tiempo, de cantidad, de modo, negación, afirmación, de duda, de exclusión; pueden funcionar como interrogativos o exclamativos, y en este caso irán siempre con acento: EJEMPLO: ¿cómo estas?, ¡cuánto lo siento!
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
DE LUGAR |
EJEMPLOS - EXEMPLOS |
||
acá entacá |
acá hacia acá |
biene-te acá con as ferramientas ya biene entacá |
ven acá con las herramientas ya viene hacia acá |
adebán debán entabán tadebán |
adelante delante hacia delante para adelante |
imos un poquet mas en t´adebán marcharemos debán de toz empentar ixo entabán o proyeuto marcha tadebán |
vamos un poco más para adelante iremos delante de todos empujar eso hacia delante el proyecto va hacia adelante |
allá / allí dillá / dellá entallá |
allá / allí más allá hacia allá |
a chen ye allí os mons son dillá marcha entallá |
la gente está allí los montes estan más lejos / allá ve hacia allá |
alto talto entalto |
arriba para arriba hacia arriba |
o cubilar ye alto imos talto cal puyar entalto |
el albergue está arriba vamos para arriba hace falta subir hacia arriba |
amán
|
cerca
|
o mío chirman ye de perén amán
|
mo hermano está siempre cerca
|
ande / an / do
|
donde
|
an son os cochos
|
dodne están los perros
|
a ran / arrán
|
a ras / al mismo nivel
|
mete-lo a ran
|
ponlo a ras / nivel
|
arredol / alredol
|
alrededor
|
aredol d´iste ballón
|
alrededor de este vallecito
|
astí t´astí |
ahí / aquí / allí para allí |
por astí se beye uno t´astí se´n fué |
por ahí se ve uno para allí se fué |
astibán
|
ahí delante
|
os tiens astibán
|
los tienes ahí delante
|
baxo entabaxo / tabaxo |
bajo hacia abajo / para abajo |
crexen baxo las auguas l´augua corre entabaxo |
crecen bajo las aguas el agua corre hacia a bajo |
debaxo
|
debajo
|
ayere adormi debaxo d´isa castañera
|
ayer dormi debajo de ese castaño
|
dezaga / derré entazaga |
detrás hacia detrás |
o meteremos dezaga isto marcha entazaga |
lo pondremos detrás esto va hacia atrás |
difuera
|
afuera
|
no quiero asperar difuera
|
no quiero esperar fuera
|
drento
|
dentro
|
drento d´una miqueta
|
dentro de poco
|
enzima
|
encima
|
que cosetas que lebas encima !
|
que cosas que llevas encima !
|
lexos / luen
|
lejos
|
a mía moza bibe lexos / luen
|
mi novia vive lejos
|
LOS ADVERBIOS DE TIEMPO
OS ALBERBIOS DE TIEMPO
Adverbio es la palabra invariable cuya función consiste en acompañar al verbo; existen adverbios de lugar, de tiempo, de cantidad, de modo, negación, afirmación, de duda, de exclusión; pueden funcionar como interrogativos o exclamativos, y en este caso irán siempre con acento: EJEMPLO: ¿cómo estas?, ¡cuánto lo siento!
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
DE TIEMPO |
EJEMPLOS - EXEMPLOS |
||
amonico / abonico / amoniquet |
despacio / poco a poco |
bi ha que fer-lo-ne a monico |
hay que hacerlo despacio |
agora |
ahora |
os d´agora son millors |
los de ahora son mejores |
agún encara / encá |
aún aún / todavía |
agún / encara mancan más |
todavía falta más |
alabez / allora / alora / astonzes / antonzes |
entonces |
pos alabez, no lo quiero |
pues entonces, no lo quiero |
a ormino |
con frecuencia / a menudo |
bienen a ormino |
vienen con frecuencia |
a lo que |
cuando / en el momento en que.. |
plegué a lo que remataban |
llegue cuando acababan |
antis / dinantes / denantes |
antes |
lo dizié antis que tu |
lo dije antes que tú |
antis con antis d´antis más debantis d´anuitardi de bez |
cuanto antes antaño / antiguamente hace tres días a la vez |
antis con antis lo beigas millor d´antis más moriba muita chen pasó debantis d´anuitardi mincho e leigo de bez |
cuanto antes lo veas mejor en otro tiempo moría mucha gente ocurrió hace tres días como y leo a la vez |
ayere ixotrodía / ixotrodíya antis d´ayere |
ayer ayer / el otro día antes de ayer |
ayere lo beyé ixolotrodíya lo beyé lo fazié antis d´ayere |
ayer lo vi el otro día lo ví lo hice antes de ayer |
anuei |
anoche |
anuei plegué tardi |
anoche llegue tarde |
anuitardi / anitarde |
ayer al anochecer |
anuitardi fazió bentolera |
al anochecer hizo mucho aire |
aprisa |
deprisa |
lo ferás aprisa |
lo harás deprisa |
asobén |
amenudo / frecuentemente |
o mincho asobén |
lo como frecuentemente |
asacape |
enseguida / rápidamente |
lo trayez ascape |
lo trajisteis enseguida |
bel diía / bel díya |
algún día |
bel día t´alcordarás |
algún día te acordaras |
bella begada |
alguna vez |
prexina bella begada la berdá |
imagina alguna vez la verdad |
contino |
a continuación |
les ne dizión a contino |
se lo dijeron a continuación |
cuan |
cuando |
cuan fablas, fémas |
cuando hablas, la cagas |
de bez |
a la vez |
si te peta lo femos de bez |
si te apetece lo hacemos a la vez |
decamín |
inmediatamente |
o faigo decamín |
lo hago a continuación |
de contino |
de continuo |
jolio, minchas de contino |
vaya!, comes continuamente |
maitín de maitins de sopetón d´estrela a estrela dimpués / dimpuesas dimpués de maitín |
mañana por la mañana de repente toda la noche después pasado mañana |
maitín tornaré lo pillo de maitins aparixió de sopetón estié d´estrela a estrela o trayerán dimpués bendrá dimpués de maitín |
mañana volveré lo cojo por la mañana apareció de repente estube toda la noche lo traerán después vendrán pasado mañana |
engúan |
actualmente / este año |
engúan semos chobens |
actualmente somos jóvenes |
en primeras |
al principio |
en primeras metemos fiero |
al principio ponemos feo |
entremistanto |
mientras tanto |
entremistanto baxamos a Rodenas |
mientras tanto bajamos a Ródenas |
en zagueras |
al final / finalmente |
se´n remato en zagueras |
se acabo al final |
en que ta la fin |
cuando / en cuanto
y cuando llegue |
en que remate isto
ta la fin lo me dizes |
en cuanto acabe esto
y cuándo llegue me lo dices |
lugo lugo / luogo / luego |
luego
pronto / temprano /enseguida |
dica lugo tornaré luego |
hasta luego volveré pronto |
malas que |
en cuanto que |
malas que la clame |
en cuanto que la llame |
mientres |
mientras |
mientres tanto asperaré |
mientras tanto esperare |
nunca / mái |
nunca |
nunca prexiné tal cosa |
nunca imaginé tal cosa |
ta cutio / pa cutio |
para siempre / de fijo |
isto ye ta cutio |
esto es para siempre |
perén / de perén |
siempre / para siempre |
de perén i seré con tu |
siempre estaré contigo |
tanimientres |
mientras tanto |
posa-te tanimientres bienen |
sientate mientras tanto que vienen |
siempre |
siempre |
o querrán siempre |
lo querrán siempre |
LOS ADVERBIOS DE CANTIDAD
OS ALBERBIOS DE CANTIDÁ
Adverbio es la palabra invariable cuya función consiste en acompañar al verbo; existen adverbios de lugar, de tiempo, de cantidad, de modo, negación, afirmación, de duda, de exclusión; pueden funcionar como interrogativos o exclamativos, y en este caso irán siempre con acento: EJEMPLO: ¿cómo estas?, ¡cuánto lo siento!
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
DE TIEMPO |
EJEMPLOS - EXEMPLOS |
||
además / ademés a embute |
además en gran cantidad |
además se redía lo que más tenemos fusta a embute |
además se reía el que más tenemos madera en cantidad |
amás / antimás |
además |
amás de tu, soi yo |
además de tí, estoy yo |
a muntons |
a montones |
bi eba formigas a muntons |
había hormigas a montones |
asabelo |
mucho / muy |
teneba asabelo de diners |
tenía muchos dineros |
bella cosa |
algo / alguna cosa |
trayes bella cosa? |
traes alguna cosa? |
bellacosa buena cosa |
mucho/a/os/as mucho |
bellacosa cal dizir encara buena cosa s´han minchau |
mucho falta por decir todavía mucho se han comido |
beta brenca / branca cosa |
nada nada nada |
no le´n dizié beta a dengún no´n queda brenca no´n tiengo cosa |
no le dije nada a ninguno no queda nada no tengo nada |
bien |
bien |
bien quedará ixe adrezo |
bien quedará ese adorno |
cualcosa cualque cosa cuasi |
algo alguna cosa casi |
cualcosa que te pete, lo me dizes has trayíto cualque cosa? iste puesto ye cuasi pleno |
si te apetece algo, me lo dices has traído alguna cosa? este lugar esta casi lleno |
demás |
demasiado |
no tiengo demás |
no tengo demasiado |
fueras de |
excepto / menos que.. |
fueras d´astí, no se cosa |
excepto lo de aquí, no sé nada |
guaire no guaire |
apenas / casi nada no mucho / apenas |
güé no plebe guaire |
hoy no llueve apenas |
guaire |
mucho |
has pillau guaires? |
has cogido muchos? |
güena / buena cosa |
mucho |
istas güellas minchan güena cosa |
estas ovejas comen mucho |
güen rebaño |
gran número / muchos/a/os/as |
güen rebaño de mesaches |
muchos jóvenes reunidos |
más |
más |
teneba más de zien betiellos |
tenía más de cien terneros |
masiau |
demasiado |
masiau faigo por tu |
demasiado hago por tí |
mica |
nada |
no me cuaca mica ixe mozé |
no me gusta nada ese mozo |
muito |
mucho |
puestar que sigan muitos |
puede ser que sean muchos |
nomás |
solamente / nada más |
nomás lo se beye ta SanChuan |
nada más que se le ve para San Juan |
poco |
poco |
solo que tiengo un poco |
solamente tengo un poco |
pon |
nada |
ayere no fazió pon de fredor |
ayer no hizo nada de frío |
prou / pro |
bastante |
mete uno más y prou |
pon uno más y basta |
qué misió |
muchas cosas más / tantas y tantas cosas |
qué misió lo que cazó ló o cazataire |
yo qué sé cuantas cazo el cazador |
quí sabe |
gran cantidad / en alto grado |
nesezito quí sabe de diners |
necesito gran cantidad de dinero |
LOS ADVERBIOS DE MODO
OS ALBERBIOS DE MODO
Adverbio es la palabra invariable cuya función consiste en acompañar al verbo; existen adverbios de lugar, de tiempo, de cantidad, de modo, negación, afirmación, de duda, de exclusión; pueden funcionar como interrogativos o exclamativos, y en este caso irán siempre con acento: EJEMPLO: ¿cómo estas?, ¡cuánto lo siento!
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
DE MODO |
EJEMPLOS - EXEMPLOS |
||
a amagatons |
a escondidas / a hurtadillas |
se daban os pochóns a amagatons |
se daban los besos a escondidas |
a escarramanchons |
a horcajadas |
puyó denzima d´o spmero a escarramanchons |
subió encima del burro a horcajadas |
a escudietas |
descuidadamente |
a escudietas me s´ha pasau |
descuidadamente se me ha pasado |
a esgalapatons |
a gatas / a cuatro patas |
o nino yera a esgalapatons |
el niño estaba a cuatro patas |
aforro |
aligerado de ropa |
ixe ombre ye aforro |
ese hombre esta en mangas de camisa |
a ficamorro |
beber metiendo la boca en el agua |
os animals beben a ficamorro |
los animales beben metiendo el morro en el agua |
a güello |
a ojo / al azar |
has feito la colla á güello |
has hecho el grupo a ojo |
amonico |
despacio / suavemente |
minchar amonico |
comer despacio |
amoniquet |
despacio / lentamente |
lo feremos amoniquet |
lo haremos lentamente |
a enculicas en guiña a corderetas / a colletas |
sobre los hombros sobre la espalda
|
o lebaba a enculicas mete-lo-me a guiña trayó la saca a colletas |
lo llevaba sobre los hombros ponmelo sobre la espalda trajo la talega a cuestas |
a muntons |
a montones |
os abeba á muntons |
los había a montones |
antimás / amás |
además |
ye que amás no charra |
es que además no habla |
antiparti |
por otra parte / además |
antiparti no sabeba brenca |
por otra parte no sabía nada |
aprisa |
deprisa |
en tiens que fer-lo aprisa |
tienes que hacerlo deprisa |
apriseta |
rápidamente |
cal uscar-lo-ne apriseta |
hace falta buscarlo rápidamente |
a pur de |
a fuerza de |
a pur de razón se fazió zereño |
a fuerza de razón se hizo fuerte |
a redolé |
de manera dispersa / de manera escasa |
fa boiras a redolé |
hace niebla de manera dispersa |
a rebullo |
con desorden / sin cuidado |
trayes as cosetas a rebullo |
traes las cosas sin orden alguno |
a retepelo |
por fuerza / de mala gana |
lo has feito a retepelo |
lo has echo de mala gana |
a sobrefaxo |
a disgusto / con sobrecarga |
lo se minchón a sobrefaxo |
se lo comieron a disgusto |
ascape a tot estrus a tot meter |
al momento a todo pasto a tope / con todo |
o leyes ascape a mosica yera a tot estrus emos bibiu a tot meter |
lo lees al momento la música estaba a todo volumen / muy alta hemos vivido a tope |
asinas / asina |
así |
isto ye asinas de fazil |
esto es así de fácil |
a tamas de |
exclusivamente con / sin otra cosa que.. |
a tamas que dizirte |
sin otra cosa que decirte |
bien |
bien |
aquello ye bien |
aquello está bien |
china chana |
poco a poco |
emos plegau china chana |
hemos llegado poco a poco |
chuntos |
juntos / juntamente |
chuntos feremos millor as cosas |
juntos haremos mejor las cosas |
de bez |
a la vez |
de bez cromparemos tot |
a la vez compraremos todo |
de bislai |
de reojo / de refilón |
lo beyé de bislai |
lo ví de refilón |
de buen / güen implaz |
de buen grado / de buena voluntad |
he feito o treballo de güen implaz |
he echo el trabajo de buena gana |
de conchunta |
conjuntamente |
lo fazión de conchunta |
lo hicieron conjuntamente |
de firme |
sin descanso / fuertemente |
leyó lo libro de firme |
leyó el libro sin descanso |
de grapas |
boca abajo |
se cayó de bruzes |
se cayó boca abajo / de bruces |
de nuebas |
de nuevo / nuevamente |
le clamó de nuebas |
lo llamó nuevamente |
de propio |
adrede / expropeso |
se´n emporcó la muda de propio |
se ensunció la ropa limpia adrede |
de raso
de rezio |
totalmente / de raiz / en absoluto
fuertemente / duramente / abundantemente |
isto ye berdá de raso
pílla-lo de rezio |
esto es totalmente verdad
cógelo fuertemente |
de sobresoma |
excesivamente cargado |
a tartana yera de sobresoma |
el carro estaba sobre cargado |
fito a fito |
hacer algo fijamente |
lo miró fito fito á os güellos |
lo miró fijamente a los ojos |
lo debán ta zaga de rebés |
al revés |
Chaime lo dizió de rebés |
Jaime lo hizo al revés |
mal / malamén |
de mala manera |
güei se bibe malamén |
hoy se vive de mala manera |
millor |
mejor |
millor que no te alcuerdes |
mejor que no te acuerdes |
muito |
mucho |
isto esta muito millor |
esto esta mucho mejor |
pior / peyor / piyor |
peor |
iste auto ye pior que l´atro |
este coche es peor que el otro |
poquet a poquet |
poco a poco / lentamente |
bebe-lo-te poquet a poquet |
bebetelo lentamente |
pordemás |
en vano / inútilmente |
fazió lo treballo pordemás |
hizo el trabajo en vano |
quedas |
calladamente / en voz baja |
aparexió bien quedas |
apareció calladamente |
rai |
no importa |
o que dizió Chorche rai |
lo que dijo Jorge no importa |
segunte / seguntes |
según |
segunte me parixe a yo |
según me parece a mí |
sólo |
solo / solamente |
sólo tenemos zinco |
sólo tenemos cinco |
normalmén |
normalmente |
ixo pasa normalmén |
eso pasa normalmente |
terne que terne |
con constancia / con perseverancia |
terne que terne con o mesmo |
constantemente con lo mismo |
LOS ADVERBIOS DE DUDA, DE AFIRMACIÓN Y NEGACIÓN
OS ALBERBIOS DE DUDA, DE AFIRMAZIÓN Y NEGAZIÓN
Adverbio es la palabra invariable cuya función consiste en acompañar al verbo; existen adverbios de lugar, de tiempo, de cantidad, de modo, negación, afirmación, de duda, de exclusión; pueden funcionar como interrogativos o exclamativos, y en este caso irán siempre con acento: EJEMPLO: ¿cómo estas?, ¡cuánto lo siento!
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
ARAGONÉS |
CASTELLANO |
DE TIEMPO |
EJEMPLOS - EXEMPLOS |
||
áraba |
lo dudo, no es creíble/ parece difícil |
áraba de tot o que pasa |
dudo de todo lo que pasa |
beta brenca cosa miaja mica ni ripio ni res ni texillos perreque pon |
nada |
no remero beta / brenca / cosa / miaja / mica / ni ripio / ni res / ni texillos / perreque / pon |
no recuerdo nada |
cuasi |
casi |
cuasi atinó de pleno |
casi acertó de lleno |
guaire |
no mucho / apenas |
o sol brila guaire |
el sol apenal brilla |
no |
no |
yo tampoco no lo quiero |
yo tampoco lo quiero |
pas |
refuerzo de la negación) |
no pas fumar |
no fumar |
pro prou que profes |
por supuesto / ya lo creo |
profes que si bendrá |
por supuesto que vendrá |
quemisió |
tal vez / seguramente / es posible / vete a saber |
que orache ferá maitín?, quemisió |
que tiempo hará mañana?,vete a saber |
sisquiera |
ni siquiera / al menos / por lo menos |
no podeba sisquiera bolar |
no podía ni siquiera volar |
talmén |
acaso |
talmén no me quieres? |
acaso no me quieres? |
tamién |
también |
trayeremos tamién una carota |
traeremos también una zanahoria |
tampoco / tampoco no |
tampoco |
tampoco no lo tiengo |
tampoco lo tengo |
zarrapita |
partícula de refuerzo de la negación |
a dengún l´en daba zarrapita |
a ninguno le daba (nada) |
Santiago Carcas Cuartero - 2009