O FERRERO DE SERRADUY
En a Ribagorza y en l´acabanza d´o Monizipio de Isabena, en Uesca, esiste un lugar clamau Serraduy; astí en tienen un refrán o dito que diz o siguién: "de Serraduy, o diaple fuy"; isto se´n diz porque tienen una refitolera leyenda que mos la rezentan d´a siguién traza:
En ixe polito lugar, bi eba un ferrero que no feba atra cosa que escurrir en a pesca, coseta que le´n cuacaba muito, asinas qué, cuan remataba o suyo treballo en a ferrería, dixaba de estar ferrero, ta combertir-se en pescataire.
Ista laboriosa faina, que lo yera ta él, yera azeta, porque teneba tanta mala suerte, que nunca pescaba brenca.
Un díya ya farto d´a suya mala suerte, escurrió ta los suyos adrentos, "como puede estar que tienga tanta mala folla, mira-te que si fese por un zarpau d´euros y una gúena pesca, bendeba yo agora mesmo a mía alma a lo diaple.
En istas qué, o diaple, que ye de perén ascuitando dende as güembras d´o más allá, le s´aparixió dizindo-le: m´has clamau, ferrero?: o probe ferrero, con unos güellos que le se saleban d´as cuencas; no dizió cosa, y lo diaple continó dizindo : te daré muito más que un zarpau d´euros, te faré rico, tendrás tantos de diners, que no saprás como gastar-los-ne, pero dime ferrero, iste conbenio ta cuántas añadas lo quiers?; o ferrero luego le contestó: siet añadas, con siet ye prou; o diaple le´n dizió: trato feito, por a chusta mesura y lo conbeniu, drento de siet añadas te uscaré, y te lebaré con yo.
Una begada que o ferrero plegó en a suya casa, con a payela d´a pesca plena, fue a dixar as cañas de pescar en a falsa, y cual estió a suya sospresa al beyer a falsa talmén replena d´oro puro. Luego o ferrero comenzipió a gastar l´oro que iba cambeando por diners y atras cosetas que le mancaban, d´a mesma estraza que bibía como un nuebo ricachón, fendo encluso obras de caridá, puesto que o ferrero yera un ombre de muito orgüello, pero tamién a la bez yera una güena presona.
Cuán bi eban pasau solo qué cuatro añadas, un probe mendigo clamó a la puerta d´a suya casa, preguntando por l´amo d´ista; o ferrero ubrió a puerta, y antis de poder dizir ni pon, o biello mendigo le preguntó: desinculpas señor, tendría buste bel inconbenién en que ista nuei pueda yo dormir en a suya branquilera tan polita quén tiene astí difuera?; á lo que o ferrero li replicó dizindo-le: bágale, zarrapatilla, ni pon de pon, ista nuei, zenará en a casa mía, se labará y le daré muda, y adormirá en un leito que a mía muyer le´n parará.
Una bez pasada a nuei, y rayando o sol por as finestras d´a casa, plegó lo amanixer; cuán yerán toz os de la familla d´o ferrero y lo biello mendigo arredol d´o fogaril ta desayunar, o mendigo dizió con a boz cambeada y muito seriosa: soi agradexiu por toda la espitalidá que he teniu en ista casa, que dezaga de dar-me de minchar, escoscar-me, dixar-me adormir en un güen leito, y que m´has cambeau la muda, y pòr tot ixo, boi a concederte tres deseyos, que se cumplirán solo que remates de demandar-los-ne, puesto que soi un esprito que biene d´o santo, recoriendo toda la tierra en busca d´ombres de güen corazón.
O ferrero no saleba de a suya enarcada, y pensando por un inte dizió, asinas que tres deseyos pos, eh, astí ba lo primer: quiero que tot aquel que se pose en a cadiera, pronto no se pueda lebantar. En istas que o mendigo le contesto: coseta rariza me parixe ixe deseyo, pero tu yes quí lo demanda, pero contina, contina con o siguién deseyo ferrero. O ferrero continó dizindo: o segundo, yes que tot aquel que se respingue o acucute por a finestra chicorrona que tiengo en o mío taller, le pase o mesmo que con a cadiera, ¡ que se quede apegau sin poder soltar-se!. O biello mendigo lo miraba con cara estrania, por os deseyos tan rarizos que lo ferrero demandaba, pero no dizió cosa, e premitió continar á lo demandante con o suyo terzer deseyo. E mi zaguero deseyo, ye que tot aquel que pille bella pera de la perera que tiengo á lo canto d´a carretera, se quede apegau tamién con a millor besque, y que no pueda desapegar-se-ne.
O ferrero, agora yera rico, con muitos diners e posesions, y amás teneba os tres deseyos ta usar-los cuan le petase, asinas que lo ferrero, ya nunca más tendría que alticamar-se por o suyo güempasar, y por ixo yera l´ombre más goyoso d´o suyo lugar y arredols, tal e como lo se conoxeba en ixa polita tierra.
Os díyas, os meses y as añadas fuorón pasando ascape; o ferrero tenió tanta goyosidá, que se ixupló d´o tiempo transcorreu.
Una begada cumplidas as siet añadas pautadas con o diaple, se presentó un diaple en a puerta, d´a casa d´o ferrero, clamau Carrañoso; o diaple muito contento, yera chuflando mientres alufraba á lo suyo arredol, como si fese miles d´añadas que no ese pisau a tierra.
De luego, o diaple s´amano a la puerta e trucó muito fuerte; o diaple beyó como se ubría un poquet una finestra entalto d´a frontera d´a casa d´o ferrero y chiló entalto: ferrero, baxa, que ya s´han cumpliu as siet añadas, e tiens que benir-te con yo; o ferrero no daba siñal de bida, asinas que o diaple retorno á clamar á lo ferrero, pero ista begada, se metió muito más royo d´o que yera, y á la bez que brincaba nierboso entalto y entabaxo chilaba dizindo-le á lo ferrero: ferrero, baxa d´una begada, ¿o yes que me tiens medrana y no gosas benir con yo?, ferrero baxa ya; de luego, o ferrero s´acucutó por a finestra y le replico á lo diaple: sí, sí, agora mesmo baxo diaple, que soi rematando una faina , ascape soi con tu, ¡pero puya!, y adrenta-te en a casa, escansa un inte y posa-te en a cadiera, que tanimientes yo remato lo treballo, tu recupera fuerzas, que encara tiens que tornar á lo luengo camín dica lo infierno.
O diaple mobeba lo tozuelo d´un costau á l´atro dizindo: ¡cuántas cosas tiene que aguantar un diaple!, pero dentraré en a casa a escansar un inte.
Asinas qué, o diaple le fazió caso á lo ferrero y s´adrentó en a casa, y se posó en a cadiera, tal y como l´eba dito lo ferrero; al inte, o diaple beyó amanar-se la güembra d´o ferrero por a puerta zercana á lo fogaril, y fazió una risadeta; o ferrero le se quedó mirando dizindo: ¡jolio!, diaple, pero mira-te que yes fiero, solo con beyer-te ixa cara de craba que en tiens, das medrana; o diaple s´encarraño y se metió muito furo, fendo carrasclar unos dients muitos grans d´una parti á l´atra d´a suyos morros, y chiló dizindo: ¡ya ye prou!, agora bendrás con yo, ferrero fato, "mientres s´estregaba as mans sin aturar"; o ferrero, muito quedo, s´amano fito fito a lo diaple, e con una gayata que portaba, la se trucó en a cuernamenta; o diaple, fendo un esberreco s´estió a meter- se de pie; pero ai, ai, amigo, o diaple no podeba desapegar-se d´a cadiera en a que yera posento por más que quereba fer-lo-ne, mobendo-se a todas caras mientres esberrecaba y s´alcordaba de toz os santos d´o zielo; en istas, o ferrero surtió d´a cambra ta tornar al inte, con un mayo granizo, y dizindo-le á lo diaple: diaple, diaple, asinas que querebas que me marchase con tu?, ¡eh!; y ¡Plis, Plas!, ¡Tomm, Tumm! resonaba lo tozuelo d´o diaple, dezaga d´os tochazos que lo ferrero le´n dió mientres le deziba: diaple fato, agora t´alcordarás pa cutio d´o ferrero de Serraduy; le´n dio tantos tochazos á lo diaple, que se diz qué cuatro añadas tardó o diaple Carrañoso en plegar á lo infierno.
A la suya plegada á lo infierno, o diaple Carrañoso, cuasi no podeba andar, mobeba sin aturar o tozuelo, como si encara fese recullindo os tochazos d´o ferrero, e os suyos güellos yeran cadagún ta un costau; cuán atro diaple, clamau Pietro Botero lo caldedero, lo beyó plegar preguntándo-li: pero que t ´ha pasau?, ¿y o ferrero?, como ye que no biene con tu?, ¿y a coda, porqué la trayes dentre as garras?, ui, ui, que mala pinta que trayes mozé.
O diaple Carrañoso, fendo un poder por encorporar-se, y muito endolorau le replicó á o diaple Pietro Botero: tu, adedicaté a dar tornadas á la tuya caserola, ¿ye que no beyes como biengo?, ixe ferrero ye más traste que toz nusatros chuntos, que no´n tiene ideya güena, m´ha frito a palos con un mayo que no cabe en a tuya olla, ai, ai, tot o tozuelo me da chiros. A istas qué, un diaple s´amanó a charrar con istos dos diaples; o diaple Carrañoso le contó tot con pels y siñals, a lo que el nuebo diaple clamau Morgolloso, dizió: pero que alma d´a caridá que yes feito, tu, tenebas que ser en o zielo,¡pasmau!, ya boi a ir a buscar-li-ne yo, e ista nuei zenaremos pizca de ferrero, como que me claman Morgolloso, o diaple más fozín que bibe en o infierno.
De camín enta la casa d´o ferrero, o diaple Morgolloso iba esmolando-se os diens y as unglas, asinas como la cuernamenta, ta poner-le más medrana a lo ferrero.
O diaple se presentó de fren á la puerta d´a casa d´o ferrero, y dió tres trucazos dizindo: ubre ferrero, que soi o diaple que biene por tu, y no me peta asperar brenca, que no soi ta tresbatir tiempo dengún, asinas que cumple con o tuyo achuste.
Acucutando-se o ferrero por a finestra que yera entalto, beyó á lo nuebo diaple, y pensó ta las suyas coradas: ¡jolio! pero atro diaple más?.
O ferrero le fazió un chilo a lo diaple dizindo-li: diaple, puya, y adrenta en a casa, y posa-te en a cadiera mientres m´asperas, que agora mesmo baxo con tu, que de primeras boi a despedir-me d´os mozez que son treballando en o taller.
Sí, sí, dizió o diaple baxando lo tozuelo enta lo sulero y fendo una risadeta,: o mesmo te parixe a tu que me´n bas a florer como á l´atro diaple, "agudo", ya puedes dizir o que´n quieras ferrero, que yo t´aspero astí, en a puerta.
Al beyer o ferrero que o diaple no pasaba á drento d´a casa y no se posaba en a cadiera, s´acucutó atra begada por a finestra, y le´n dizió: pero mira-te que malfiau que yes diaple, no replecas, que tener que dixar o mío taller con todos os míos amigos y treballadors drento, ye una pena, amás con o que me costó creyar-lo, y las glarimas que me he dixau en él; o ferrero siguió charrando-li dende a finestra que yera entalto á lo diaple: diaple, puya-te en ixe escalerón que ye a tu costau y podrás beyer un camatón d´almas aqueferadas en o suyo treballo.
Muito nierboso yera o diaple ta fer-le caso á lo ferrero, esconfiaba d´iste y no se mobeba d´o mesmo puesto dende que plegó á la casa, no fese que li pasase o mesmo que á l´atro diaple, y li dase una paliza; asinas que o diaple replicó á lo ferrero dizindo: ¡que no puyo, florer, baxa de camín ferrero, y fé-lo ascape, que ya soi farto, baxa-te d´una begada!.
No lo teneba nada fazil o ferrero, para engañar á lo diaple, por más que le deziba, íste no le feba caso denguno, pero de zagaza de tanto charrar-le, o diaple se metió nierboso, por o que lo ferrero poderba aprofeitar ta entibocar-lo y lebar entadebán o suyo plan, asinas que torno a dizirle una begada más á lo diaple: ridios, diaple, si que yes tu esconfitau, pos no pases á la mía casa si no te peta, pero ta que beigas que digo á berdá, mira por a lucaneta que bi ha en a frontera, y beyerás como no te miento, ¡mientres toz son treballando en o taller, a yo me se leban á lo mesmo infierno!.
Y siguió con a suya monserga lo ferrero; en istas qué, o diaple ya s´eba minchau güeito unglas, zinco d´as garras d´entalto y tres d´as garras d´abaxo, y lo suyo tozuelo, ya empezipiaba dar-li chiros, tantos qué, cuasi tartamecaba, y solo que quereba ir-se lo antis posible d´allí, ascape si podeba estar; asinas que ya farto y muito nierboso, o diaple dizidió fer- le caso á lo ferrero; y sin dentrar en a casa, o diaple s´amano á lo escalerón con muito cudiau, espingando-se por a lucaneta que li eba dito o ferrero, ta beyer o taller; ¡Ta qué lo faría!, en ixe mesmo inte, o diaple se quedó apegau como un bicho disecau; y á íste diaple, o ferrero, no le´n dixó ni una miqueta d´o suyo cuerpo sin un cardenal, pero que ni brenca, ni meya, ni pon de pon, d´os tochazos que le´n dió lo ferrero.
Pasau o tiempo, o diaple Morgolloso plegó á lo infierno.
Cuan s´amanaba á la dentrada d´o fuego eterno, se repuntó en o buste d´a puerta a escansar un inte; drento yera o diaple Carrañoso, o primer diaple que estió con o ferrero, que á lo beyer en que situazión se trobaba íste, le preguntó: no me´n digas cosa, que ya te biego como bienes; ya lo te dizié yo, que ixe ferrero ye muito pior que toz nusatros chuntos, que escurre asabelo, y no tiene ideya güena, pero, a tu, que ye lo que t´ha feito?, porque jolio!, a tu t´ha dixau pior d´o que me´n dixo a yo, a tu t´ha dau muitos más tochazos, pero dí-me, dí-me-ne.
Se marchó o diaple Morgolloso acompañau de l´atro diaple clamau Carrañoso á charrar con o diaple mairal de toz os diaples; os dos le contaron á lo mairal o que les pasó con o ferrero de Serraduy, que ya yera toda una identidá en o infierno y por toz os diaples conoxito, que se enteraron de tot o malo que yera o ferrero; o mairal se encarraño muito, y asinas les dizió á os diaples: yo mesmo trayeré a ixe ferrero; esberrecando sin aturar-se un inte, fotiando á tot diaple que yera amán d´íste, les daba unos trucazos en os morros que los dixaba fatos, mientres que fuyiban toz os demás que podeban d´o puesto.
O mairal marchó enta la casa d´o ferrero, e cuan plegó, clamó á la puerta chilando: ferrero, ubre y surté, ascape, que te bienes con yo á lo infierno, que ya ye prou; ista begada o ferrero no s´acucutó por a finestra que yera entalto, lo que fazió estió ascuitar dezaga d´a puerta dentrada á la casa; dizindo en boz baxa, ¡pero atro diaple?!, ¡pos cuántos son!; y le´n dizió á lo diaple mairal muito fuerte: agora mesmo soi con tu, dame-ne solo que un inte.
Ista begada, o ferrrero no aspero brenca, ni tampoco no dizió cosa, solo que baxó dica an yera o diaple, ubrió a puerta d´a casa, miró á lo diaple y se´n metión de camín enta lo infierno.
Mientres caminaban, o ferrero crebó lo silenzio dizindo-le á lo diaple: mira que árbols más politos ixos d´allí, beye, ye una perera, ¡e que peras más güenas que´n tiene!, ascuita diaple, ¿porqué no pillamos belunas ta lo camín?; o diaple miró á lo ferrero d´entalto ent´abaxo, y pensando por un inte o que poderba escurrir o ferrero, beyó que no bi eba dengún perigro de que s´escapase, y le´n dizió: bien, amanaté y pilla as millors peras ferrero, pero cudiaté de no fer denguna fatanada, eh, m´has sentio?; sí, sí diaple, le replicó o ferrero: no te perneres, pero..., una coseta diaple, porque no bas tu a pillar as peras?, piensa que si boi yo y me mato en cualsiquier azidente, baiga faina que femos, no te parixe, mairal?.
Asinas se pusó o diaple en as mans d´o ferrero, o diaple en a primera pera que pilló, se quedó apegau, y cayó en a trampa; pero o ferrero le´n teneba alzada una sospresa a íste diaple, que yera o mairal d´o infierno; lo que fazió o ferrero, fue que clamó á toz os chobens d´o lugar ta dar-li una carmelada; dixón á lo diaple estroxau, tanto qué, parexeba una pansa de figo, le´n fotión tantos trucazos, que o diaple trafegó todas as suyas fuerzas, porqué, por muito que esberrecó, a chen no dixo de secutir-le sin aturar, dica que ya no se meneó ni dizió cosa más.
O ferrero de Sarraduy se fazió muito famoso en o infierno; os diaples le pillaron tanta medrana qué, a la fin, o dixaron por imposible ta trayer-li á lo fuego d´o mesmo infierno.
Pasaron as añadas e lo ferrero murió, bibió una bida prou pincha, y como de perén fazía por costumbre, o ferrero escurrió en o díya en que ya no estiese en ista tierra dentre os umáns; por o que aprestó o siguién: o suyo deseyo estió, que cuan lo enterrecarán, lo fazieran metindo chunto con él, unas estenazas y un mayo chicorrón, y que tot isto se faziese sin que garra de chen s´enterase d´o presto, y que no se sapese garra d´ixe antuello d´o ferrero.
Luego estió á las puertas d´o zielo, clamó y no le´n fazión caso denguno; torno á clamar atra begada muito más fuerte, y dende adrento se ascuitó dizir. ¿quí ye, quí ba á abentar a puerta d´o mesmo zielo?, prou, prou; en istas ubrió la puerta San Pietro: ¿que quiers tu?; á lo que replicó lo ferrero: dixa-me pasar San Pietro, que soi lo ferrero de Serraduy; o santo qu´en tiene as claus d´o zielo, le se quedó mirando empezipiando a tremolar-li as mans, y dizindo: o ferrero de serraduy?, no, no, tu no tiens que ser aquí, no podemos fer-te puesto en o zielo, asinas que au, marcha-te, y dixa-me quedo; y le´n truncó as puertas d´o zielo á lo ferrrero.
Muito triste se quedó lo ferrero, y con glarimas en os suyos güellos, concaró o suyo camín enta lo infierno.
Una bez que plegó lo ferrero á las puertas d´o infierno, clamó con os puños en a puerta, chaquiento d ´una estraza feble, muito feble; pero os diaples, que siempre son á lo tanto de cualsiquier alma perdida que s´amane á lo infierno, porque son ubiertos toz os díyas, ascuitaron as clamadas que fazía lo ferrero, asinas que una boz dende adrento pregunto: quí ye?, ¿quí truca en a mía puerta?; puyando la crabeza entalto y muito amonico, o ferrero dizió: soi yo, o ferrero de serraduy.
O diaple, al sentir o nombre d ´ferrero s´espantó, s´acucuto por una finestra chicorrona que bi eba en a puerta, y ascape chiló muito nierboso: o ferrero de Serraduy, ¡bes-te d´aquí!, o ferrero de Serraduy, trancar de traza segura as puertas, ¡bes-te!, ¡difuera d´aquí!, que no queremos saber brenca con tu, trancar bien as puertas, que clama lo ferrero.
Y lo silenzio se fazió en o infierno, e cuan o ferrero ya se iba, ascutió un rebulizio en a puerta d´o infierno, s´aturo, y se chiró fi fito a la puerta; en istas, un diaple chicorrón, salió dizindo: ye astí o famoso ferrero?, ¡a beyer como ye, a beyer!; asinas que o diaple ubrió un poquet a puerta y acucutó meyo cuerpo y tot o tozuelo; ¡ferrero, deziba a la mesma bez que chuflaba: ferrero, an yes?, amostrate que te beiga yo, ferrero; o ferrero yera a un costau d´o buste d´a puerta, y asinas, cuan o diaple quitó más o tozuelo...tenió tan mala suerte, qu´en lo zaguer puesto en o que miró, estió en o puesto que yera amagau o ferrero, por o que o íste, en un segundo, con as estenazas en una man, le´n enganchó lo naso á lo diaple y con o mayo que teneba en l ´atra man, le fotió un trucazo en lo tozuelo, que lo dixo fato del tot ta la resta d´a suya bida, á bez que les ne dizió: a beyer si d´una bez por todas aprendez quí ye o ferrero de Serraduy.
O ferrero fazió un chiro y se metió de camín enta dengún puesto, porque no sapeba ande ir, ya que ni en o zielo ni tampoco no en o infierno lo quereban; no yera bien recullíu en dengún lugar, todo por a medrana que le teneban toz os espritos.
Dezaga de escurrir muito, lo ferrero prenió a determinazión de puyar atra begada á lo zielo y charrar con San Pietro, ta poder plegar á una soluzión de ande podría clabar-se-ne.
Asinas plegó en o zielo, y una begada más clamó á la puerta dizindo: ubre-me San Pietro, que soi o ferrero de serraduy -¡Pom-Pom! clamaba en a puerta, ubre por fabor, que soi o ferrero.
De luego, se ubrió un poquet a puerta d´o zielo; salió San Pietro acucutando os morros y le´n dizió á lo ferrero: ¡jopate ferrero, jopa t´atro puesto!; o ferrero ascape le replicó: ubre un poquet más a puerta ridiós, ta que podamos charrar, que quiero dar-te una esplicazión; y San Pietro pensó por uns intes, dezidindo á la fin ubrir a puerta; en istas qué, o ferrero se sacó a güeina que lebaba en a crabeza e la empentó enta drento d´o zielo, y tot ixo lo fazió sin que San Pietro parase cuenta.
Comenzipió a rezentar o ferrero a suya istoria: mira-te, en o infierno no me quieren, y tu tampoco no, que boi a fer yo?, ¡si tu yes o Santo que´n tiene as claus d´o zielo, tienes que aduyar-me, porque si no me dixas pasar!, ¿que ye o que boi a fer, eh, santo?.
San Pietro, ascape le replicó dizindo: a yo rai, no m´emboliques con as tuyas cosetas, que a yo ixo rai; y cuan encara bi eba rematau de dizir á zaguera parola San Pietro, o ferrero se punié con meyo cuerpo drento d´o zielo chilando: ¡jolio, jolio!, creigo que me s´ha caíto la güeina y s´ha puniu drento d´o zielo; en istas que mientres se chiraba San Pietro, o ferrero ya yera drento, á la bez que deziba: boi a uscar-la, dixa-me- ne un inte.
O santo corriba dezaga d´o ferrero, á la bez que le´n iba dizindo: ferrero, pilla-la ascape y marchaté al inte, que no puedo perder más tiempo con tu.
Cuan o ferrero se beyó drento d´o zielo, ya no bi abió estraza denguna de sacar-li-ne d´allí; os anchels, uno dezaga d´átro, fazión ringlera ta intentar conbenzer á o ferrrero de que se marchase; o ferrero nunca se marchó d´o zielo, asinas que o ferrero pasó toda la eternidá muito goyoso, o mesmo que cuan bibió en a tierra.
Cuan plegó la notizia á lo infierno, toz os diaples se metión muito contentos, tanto estió asinas, que fazión una gran fiesta; pero no porque les ne faziese goyo que o ferrero estiese en o zielo, no, sino porque asinas sabeban que o ferrero no marchareba á lo infierno, pos yera muita la medrana que le teneban toz os diaples.
Yá la fin cuentico cuentau, iste cuento se marcha por a chaminera, en remeranza d´o dito que´n diz: D´o Ferrero de Serraduy, o diaple fuy.