O TOZÍN DE BOQUIÑENI

 

En un lugar d´a Probinzia de Zaragoza, á lo canto d´o río Ebro, bi´n ha un lugar clamau Boquiñeni, ande pasó una istoria muito refitolera fa unas añadas.

Boquiñeni yera un lugar que teneba muitos latons; teneban latons as famillas, y tamién bi eba á camatons d´istos en as granxas; por ixo mesmo se mezclaba un pudir por toz os puestos, qué dende que s´adrentaba dica se saliba d´o lugar, yera como ser drento d´una gran zolle; por ixo mesmo o lugar yera clamau ¡o lugar d´os tozíns!.

Por os lugars d´arredol á Boquiñeni, se rezentaba que bi eba masiaus latons conzentraus en un sólo lugar.

Istos comentarios plegaron dica Zaragoza, encluso á lo trestallo de Sanidá, y lo secretaire cheneral dezidió fer medrana en o lugar ta achiquirir á lo masimo os tozíns en ixe lugar.

Asínas qué, iste mainate d´Amenistrazión, ordenó á los suyos treballadors, que isez á lo lugar, faziesen inspeuzión en bellas casas, y que entimasen por cualsiquier cosa; d´ista traza pondrían medrana dentre toz os abitáns d´o lugar de Boquiñeni; con a basemia de que asinas á chen tendría menos latóns en as suyas casas, y se achiquiriba o pudir de tantos tozíns d´os que bi eba en o lugar.

Zierto díya, un inspeutor se presentó en a casa de Ladislau y Luzía preguntando por l´amo d´a casa; Salió Luzía á recullir-le; Luzía ubrió la puerta d´a suya casa, y mirando á lo forano, sintó un arizón por tot o suyo cuerpo, iste forano que bestiu con un traxe griso acompañau con una corbata azula, y brillantina á caramullo en o tozuelo, yera chusto á la suya fren.

A luzía le parixió muito estranio que clamase un forano tan rarizo en a suya casa, que por zierto, istase trobaba en os arredols d´o lugar.

Al inte, Luzía dizió: diga-me, que quiere busté?; á lo que lo forano replicó: güen díya señora, quisese charrar con l´amo d´a casa; Luzía, ta escapar d´ixe ser que no li cuacaba güaire, le casco á íste: ye astí dezaga; y baxando lo tozuelo se´n dizió ta ella mesma, ¡jolio, pero que fatos son istos que bienen difuera!, y siguió dizindo en boz altera: tiene que ir a iste costau, y ande beiga una puerta chicota, s´en pone, y clame chilando por Ladislau; o forano fazió una risadeta, que cuan plegó de fren á lo corral, s´esmelicó d´a risa de tal traza, que parexeba que se crebaba en dos piazos, á la begada que diziba en boz baxa: ya beyerás tu, la entimadura que les boi a meter á istos matracos.

O forano, cuan plegó á la puerta chicota, no clamó á Ladislau, tal y como l´eba dito Luzía, sino qué por la contri, sin premiso dengún, se ponió ta drento d´o corral, mirando á tot o suyo arredol.

Trobó á Ladislau charrando con o tozín, que l´iba dizindo: pero que latón más majo que tiengo, ridiós, mincha, mincha latón, que tiens que fer muita magra, ¡beye, beye que gran y chonflo que ye!, suenio con tu, en o díya que nos des ixos pernils tan alustraus qu´en tiens, ridiós.

Acucutau en un cantón, o forano fazió atra risadeta, pensando: güei me meto las botas con istos, os boi á piñorar dica os diens.

Asinas que o forano s´amanó dica ande yera Ladislau, y por dezaga d´iste chiló: pero que tozín más majo que tiene busté!.

Ladislau se xorrontó por un inte, pero ascape aparixió Luzía chilando: Ladislau, Ladislau cudia-te d´ixe forano, que mos quiere florer.

Ladislau que no remecaba brenca, mandó callar á la suya muller dizindo: calla zerimoma, no beyes que no fa cosa que dizir-le-ne piropos á lo tozín?.

Dimpués de dixar de mirar a Luzía, lo forano dizió: majo, majo ye iste latón, y... que ban á fer con él?; al inte, Ladislau replicó: luego faremos a matazía, y lo tozín nos dará ta fer churizos, lenguanizas, morziellas, tozino, magra, y de tot que le podamos quitar, ta tener carne toda l´añada, y no pasar fambre.

O forano miraba á lo tozín fito fito, parando lo suyo plan, preguntando-le á Ladislau sobre lo latón: y diga-me, ¿que ye lo que li da de minchar á lo latón ta que siga tan fermoso y tan gran?.

¡Toma iste!; replicó Ladislau: íste mincha de tot, y más que más os repuis d´a chenta y d´a zena, tamién li damos as pelarzas d´as trunfas, trunfas pudrías, fruita con as suyas cascas, berdura malmesa, y toda clase de comida que empezipia a florexer, amos, que se mincha cualsiquier cosa iste latón.

O forano se metió rufo dizindo: ixo me parexiba a yo, y por tot o que m´ha dito, y por dar-li-ne de minchar todas ixas fazínadas á lo probe cochín, les ne boi a entimar con tres mil euros, porque yo soi un inspeutor d´a Sanidá, que beila por o bien d´os animals. O inspeutor se fazeba atra risadeta ta los suyos adrentos prexinando: istos no tornan a tener tozín denguno en a bida suya.

No pasó muito tiempo, cuán Luzía beniba de recullir lastón ta os animals que teneba en á suya casa; Luzía s´amano a crompar bin ta Ladislau en a tabierna que bi eba en a plaza d´o lugar; en istas qué, podió beyer a un forano preguntando por ella y su mariu; ascape salió corriendo por una carrera estreita dica plegar á la suya casa; cuan plegó, chiló muito fuerte: Ladislau, Ladislau biene-te astí, ascape, Ladislau, siente....

Luego binió Ladislau dica ande yera Luzía preguntando-li á ista: pero que pasa muller, ¿ye que se remata o mundo u qué?; Luzía le rezentó o que bi eba bisto en a plaza d´o lugar dizindo: ai, ai, Ladislau, que he bisto a un forano preguntando por a nuestra casa, que pregunta a toda la chen, ai, ai mariu, que iste ha de estar atro inspeutor, lo mismo que aquel que nos quitó os diners con as suyas fatanadas, ¿t´alcuerdas?, y que imos a fer agora?.

S´agrataba Ladislau lo tozuelo con a bista entabaxo, ta rematar dizindo-li á Luzía: ista begada no le fará o morro cló!, si bienen á la nuestra casa, tu no digas cosa, dixa-me a yo charrar, que ista bez sé muito bien lo que fer e dizir, que no me ba á engañar atra begada, bágale.

Luzía se quedó en casa, sin dixar por un inte de mirar por a finestra, asperando a que lo forano plegase en cualsiquier inte; Ladislau se marchó á lo corral, ta atender á los animals; os dos, mariu e muller yeran muito nierbosos, porque la esperienzia que tenión con l´atro inspeutor, no estió güaire buena.

A la fin plegó lo forano á la casa de nuestros amigos; iste inspeutor bi eba charrau con l´otri, que lo metió en antezedéns, asinas que íste sabeba ande yera lo corral, l´ortal, e la personalidá de Luzía y Ladislau; por ixo lo forano se fué direutamén á lo corral d´a casa ande yera Ladislau con os suyos animals; o inspeutor s´amanó á Ladislau dizindo: güen díya, qué, bi ha muita faina?; Ladislau ascape le replicó, ya que yera asperando-le fazeba muito rato: pos sí, o cudiar a iste latón leba muito treballo; o forano s´amano un poquet más á un costau d´ande se trobaba Ladislau dizindo: jolio, que intresante que ye tot isto, diga, diga-me más cosetas d´o suyo treballo con o tozín; Ladislau cayó en a trampa, ya que lo forano solo qué quereba quitar-le información, ta pillar-li e piñorar-li por cualsiquier cosa.

Ladislau escomenzipio a rezentar dizindo: beyerá busté, toz os díyas cal escoscar a zolle, bi ha que quitar toda la borustaca, poner nueba palla, fer-le a chenta y dar-li de minchar, cal regar o sulero, y á más gosamos leyer-le os papels, y tamién li metemos mosica, ta que o tozín siga contento e asinas ingorde más.

O forano se metió fito fito á ladislau, con os güellos ubiertos completamén y replicando ascape: ixo ye, ixo ye, d´ixo mesmo quereba yo preguntar-li, ¿que ye o que li da de minchar a lo tozín?.

Ladislau ya s´entrefilaba que l´eba á preguntar por ixa custión, y por ixo se bi eba parau lo argumento, e comenzipió a dizir: pos ixo pende, sabe?, cada díya le femos una coseta diferén, li paramos un menú destinto, ta que asinas no se farte de minchar de perén a mesma comida, ¡menudo ye o nuestro latón!, d´a berdura que´n tenemos en nuestro ortal, li damos as millors, con a fruita femos o mesmo, li damos as más frescas e maduras, li reserbamos toz os articlos de primera, porque si no lo femos asinas, á lo tozín no li cuaca, y no quiere minchar brenca, iste tozín tiene toz os prebilechios que le peta, y por ixo mincha muito millor que nusatros.

l´inspeutor se metié muito furo chilando: isto no puede estar posible; Ladislau cayé en a trama que l´eba meso o inspeutor, que siguió dizindo: isto no puede continar asinas, sabe busté a fambre que pasa la chen en istos intes?, y bustéz dando-li de minchar todas ixas cosetas á lo tozín, isto ye inalmisible talmén, como inspeutor d´o gobierno d´o serbizio de Sanidá, les boi á entimar con tres mil euros, por tratar á lo tozín como una presona rica, por fer d´un animal una emitazión d´una presona, cuan tot o mundo sabe que un tozín ye solo qué un tozín, isto ba contri natura, pudindo prebocar rarezas en l´animal, y por lo tanto en o suyo posterior gasto d´o suyos produtos.

Ladislau salió d´a zolle pensando que yera o que bi eba feito mal, cuan o teneba todo parau dende antis; le rezentó á Luzía todo lo que bi eba pasau, á lo que ísta replicó: como aparexca otri forano d´istos, me bas á dixar charrar á yo, que se ba á enterar.

A los poquet díyas, o mainate d´Aministrazión de Zaragoza, dezidió mandar á Boquiñeni á un zaguer inspeutor, ta rematar de poner medrana en ixa familla, y que no tenesen tozíns nunca más en á suya casa.

Beniba Ladislau d´o cambo con a xada en os güembros; yera muito canso, y cuan debantó la bista d´o sulero, se trobó de fren con o nuebo inspeutor, que le miraba fito fito; Ladislau le preguntó: quiere busté bella cosa?; o forano le replicó de camín: sí, soi inspeutor de Sanidá, e según os míos papels, bustez en tienen un latón, ye asinas?; Ladislau se metió á caminar amonico mientres miraba d´entalto entabaxo á ixe nuebo forano, íste que seguiba á l´amo la casa y que beniba á florer-le una begada más.

Cuan plegón á la casa, Ladislau chiló: Luzía, Luzía biene-te, ascape, que ye astí lo inspeutor de Sanidá.

Salió Luzía escoscando-se as mans en o debantal; miró á lo forano dizindo-li: imos á lo corral, que allí ye o tozín; os tres se pusión en a zolle; O forano beyó á lo tozín e dizió: ¡jolio!, que tozín más chonflo, que gordo que ye, y parixe muito sano; y ascape fazió la pregunta d´o millón: y... que li dan de minchar á lo tozín?.

Luzía se metió de fren á lo forano, metendo a man dreita en l´anca dreita, y la man cucha, en l´anca cucha, con as garas ubiertas, como quirindo retar á lo inspeutor, y dizió: brenca, nusatros no li damos ni pon, ni garra, ¿dar-li de minchar á iste latón nusatros?, cosa; á lo que lo forano replicó: pero bella cosa en tiene que minchar?, cualcosa le darán á lo tozín?; Luzía ensistió dizindo: que no, que ni ni meya ni garra, que nusatros no le damos cosa á lo tozín; lo forano tornó a dizir: que no puestar, que bella cosa en tiene que minchar iste tozín, ¿ que ye lo que fan ta que se crie tan fermoso iste animal?.

Luzía, muito segura d´as suyas parolas, y ya farta de segundiar o mesmo una y atra begada dizió muito seriosa: mire-se busté, á lo tozín no li damos brenca de minchar, y la respuesta á la suya pregunta ye, que lo que femos ye dar-li zinco euros á lo tozín ta que se merque lo que más le pete, porque ya sabe busté, que cadagún se gasta os suyos diners como millor le cuaca, ixo pos, ye lo que fa o tozín. O inspeutor no supo que dizir, ni que fer tampoco no, y mientres s´iba por o camín, Luzía y Ladislau se despedíban con o pañuelo, mientres le deziban á lo forano y no torne más por astí, que dende agora, os tozíns mincharán y farán o que les pete, y no bi´n ha inspeutor denguno que cambee ixo, que os latóns no son presonas ta entender as cosetas d´iste mundo tan istranio.

Nunca más torno á la casa de Luzía y Ladislau inspeutor denguno, pos aprendión a lizión muito bien.

Y cuentico cuentau iste cuento se marcha por a chaminera.


Santiago Carcas Cuartero - 2009
01. El Alfabeto + (Libro recomendado)
02. Normas Gráficas
03. Artículos Determinados + preposiciones
04. Las Preposicones
05. Los Saludos y las Despedidas
06. El Genero
07. El Cuerpo Humano
08. El Plural
09. Los Meses del Año
10. Pronombres personales (persona)
11. Verbo- Presente Indicativo
12. Estaciones del Año
13. El tiempo atmosférico
14. Actividades fisiológicas
15. Calificativos personales
16. La parentela
17. Vocabulario sobre la casa
18. El Horoscopo
19. Los pronombres Personales
20. Toponímia simple
21. Los Demostrativos
22. Verbo- Futuro Indicativo
23. Vocabulario -1 -
24. Verbo- Pretérito Indefinido
25 -bis. Verbo- Perifrástico Perfecto
26. Números Cardinales y Ordinales
27. Los Indefinidos
28. Vocabulario - 2 -
29. Verbo- Futuro Indicativo
30. Las Horas
31. Verbo- Condicional Simple
32. Los Pronombres Posesivos
33. Vocabulario - 3 -
34. Adverbios
35. Los participios
36.Verbo- Pretérito Perfecto
37. Vocabulario - 4 -
38. Pretérito Pluscuanperfecto
39. El carnaval 1
40. El Carnaval 2
41. El Carnaval 3
42. El Carnaval 4
43. El Carnaval 5
44. Relativos, interrogativos, Cuantitativos y comparativos
45. Verbo- Pretérito Anterior
46. Desayuno, Almuerzo, comida, merienda y cena
47. Verbo- Futuro Perfecto
48. Nombres en aragonés
49. Verbo-Condicional Compuesto
50. Los Animales
51. Canciones
52. Libros
53. Ejercicios
54. Breve Diccionario Aragonés
LECTURA EN ARAGONÉS + ejercicios